İşkence ve Kötü Muamele İle Mücadele

Ülkemiz, insan hakları alanındaki çalışmalarını, “işkence ve kötü muameleye karşı sıfır tolerans” politikası çerçevesinde hem mevzuat hem de uygulama boyutunda kararlılıkla sürdürmektedir. İşkence ve kötü muamelenin önlenmesine yönelik kabul edilen mevzuatın etkin bir şekilde uygulanmasına büyük önem verilmekte; başta hâkim, savcı ve kolluk kuvveti mensuplarına yönelik olmak üzere, insan hakları ve soruşturma teknikleri konusunda çok sayıda eğitim faaliyeti yürütülmektedir.

Bu çalışmalardan çeşitli uluslar arası kuruluşların raporlarında da takdirle bahsedilmektedir. Örneğin AİÖK’nın, 6 Eylül 2006 tarihli raporu incelendiğinde, 16. paragrafta, “işkence ve kötü muameleye sıfır tolerans” mesajının uygulamaya arzu edilir bir etki yaptığı ve bunun ziyaret edilen illerdeki uygulamaya yansımasının cesaret verici bulunduğu ve 17. paragrafta, Heyetin 2005 yılı içerisinde yakın zamanda polis ve jandarma tarafından gözaltına alınmış kişilerle yaptığı görüşmeler sonrasında;

Heyetin görüştüğü kişilerin büyük bir çoğunluğu, gözaltında bulundukları süre içerisinde fiziksel olarak kötü muameleye maruz kalmadıklarını beyan ettikleri ve bunların birçoğunun daha önceki yıllarda gözaltında bulundukları dönemlerin tam tersi şekilde hiçbir kötü muameleye maruz kalmadıklarını kendilerinden vurguladıkları belirtilmiştir. Ayrıca, bu olumlu gelişmenin heyetin görüştüğü çeşitli gruplar -Savcılar, polis veya jandarmada gözaltında bulunan kişilerin muayenelerini yapan devlet doktorları, baro temsilcileri ve yerel insan hakları örgütleri- tarafından görüşmeler sırasında da doğrulandığı, bu kişi ve grupların hepsinin kendi yorumlamalarıyla, işkencenin artık tamamen istisnai bir durum olduğunu ve önceki yıllarda meydana gelen, gözaltında bulunan kişilere yapılan diğer şekillerdeki fiziksel kötü muamele ile ilgili olaylarının sayısında çok önemli bir düşüş olduğunu vurgulamaya eğilim gösterdikleri belirtilmektedir.

Avrupa Komisyonu’nun (AK) 5 Kasım 2008 tarihli Türkiye İlerleme Raporu’nda “ İşkence ve gayri insani ve aşağılayıcı muamele ve cezalarla ilgili olarak polis merkezlerinin anti-terör birimlerindeki işkence ve kötü muamele iddialarında düşüş devam etmektedir. Hükümetin işkence ile ilgili sıfır tolerans politikası konusunda hukuki koruma tanıması olumlu bir etkiye sebep olduğu belirtilmiştir. Yine ilerleme raporunda,

“AİHM’ye yapılan yeni başvuruların sayısı artmaya devam etmektedir. Bu başvuruların büyük bölümü adil yargılanma hakkı ve mülkiyet hakkının korunmasıyla ilgilidir. Az sayıda başvuru da yaşama hakkı veya işkence ve kötü muamele ile ilgilidir” ifadeleri yer almaktadır. 

Emniyet Genel Müdürlüğü, demokrasinin vazgeçilmez bir unsuru olan “insan haklarının” korunması, geliştirilmesi ve uygulanması noktasında, her geçen gün kendisini yenilemekte ve hizmet standartlarını yükseltmektedir. Ayrıca Teşkilatımız, demokrasinin ve çağımızın önemli siyasal/sosyal aktörleri haline gelen sivil toplum kuruluşlarının “insan hakları” alanındaki gerçekçi ve objektif çalışmalarını desteklemekte, çeşitli proje ve toplantılar vasıtasıyla bu tür çalışmalara katkı sağlamaktadır. 

Ülkemizin, insan haklarının korunması ve geliştirilmesi konusundaki inanç ve çabalarının somut bir göstergesi de mevzuat alanında edinilen kazanımlardır. Normatif hiyerarşide tüm iç yasal düzenlemelere rehberlik eden Anayasamızın 17. Maddesinde “…Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz; kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tâbi tutulamaz…” denilerek konunun ülkemiz açısından ne denli önem arz ettiği anayasal temelde ele alınmıştır. Ayrıca Anayasamızın 90. Maddesinde “…Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır.” denilerek konunun evrensel boyutuna verilen önem ve hukuk sistemi açısından içselleştirilmesi vurgulanmaktadır. 2005 yılında yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 94. ve 95. Maddelerinde ise kamu görevlisi tarafından işlenen “işkence” suçunun tanımı yapılmakta ve suça ilişkin cezai müeyyideler önceki ceza kanununa göre daha ağır şekilde belirlenmektedir.

2008 yılında Başbakanlık İnsan Hakları Başkanlığı tarafından yayınlanan “İşkence ve Kötü Muamele İle Etkin Mücadele Raporu”nda, işkence ve kötü muameleye karşı “sıfır tolerans” anlayışının hakim kılınmasının esas olduğu ve bunun da işkence ve kötü muamelenin azaltılması şeklinde değil, tamamen ortadan kaldırılmasıyla mümkün olacağı belirtilmiştir. Raporda işkence vakaları değerlendirilirken yaşanan hadiselerin nedenlerini ve çözüm yollarını ele almaktan bahsedilmekte; kolluğun eğitim eksikliği, fazla çalışma ve özlük haklarının yetersizliği gibi konuların irdelenmesi ile proaktif insan hakları çalışmalarına ve ombudsman (denetçilik) kurumunun kurulması çabalarına ağırlık verilmesi gerektiği değerlendirilmektedir. Bu değerlendirmelere paralel olarak Teşkilatımız eğitim faaliyetlerine ağırlık vermiş ve bu çerçevede Avrupa Birliği ile ortak değişik projeler yürütülmüştür.

Bu çerçevede;

1.1 İfade Alma Teknikleri ve İfade Alma Odalarının Geliştirilmesi Projesi

2006 yılı Şubat ayında tamamlanan, “İfade Alma Yöntemlerinin ve İfade Alma Odalarının Geliştirilmesi Projesi” kapsamında,

-27 ilde ifade alma sırasında görsel ve işitsel kayıt imkânı sunan ve uluslararası standartlara uygun olan 30 model ifade alma odası kurulmuştur.

-Eğiticilerin eğitimi seminerleri gerçekleştirilmiş, (251) personel insan hakları eğiticisi olarak eğitim almıştır.

-81 ilde 120 eğitim gerçekleştirilmiş, toplam (2470) personel eğitilmiştir.

-İfade alma ve insan hakları konularıyla ilgili bir eğitim el kitabı hazırlanmıştır.

1.2- Türk Polis Teşkilatının Sorumluluğunun, Verimliliğinin ve Etkinliğinin Güçlendirilmesi Projesi

Projenin, TEM Dairesi Başkanlığı’nca yürütülen “Polisiye Uygulamalarında İnsan Haklarına Duyarlılık” başlıklı 5. bileşeni kapsamında;

- (214) kişiye “Profesyonel Polis Etiği”, “İnsan Hakları: Küreselleşme ve Haklar” ve “Eğiticilerin Eğitimi” konularında eğitim verilmiştir.

- 10 ilimizde, Teşkilat Mensuplarımızın yanında İl İnsan Hakları Kurulu Üyeleri, mahalle muhtarları, üniversitelerden bölüm başkanları ve öğretim görevlileri, çeşitli sivil toplum örgütlerinin temsilcilerinin katılımıyla toplamda yaklaşık (1.000) kişiye hitaben “İnsan Hakları ve Polislik İçin Rehber Olarak Etik Kodları Semineri” gerçekleştirilmiştir.

- İnsan Hakları ve Polis Etiği kurslarında eğiticiler tarafından kullanılmak üzere “Eğiticiler İçin Kılavuz” isimli eğitim klasörü Türkçe ve İngilizce hazırlanarak AB bütçesinden bastırılmıştır.

Proje 2007 yılı Ocak ayında tamamlanmıştır.

1.3- Türkiye’de İnsan Hakları Reformlarının Uygulanmasına Destek Projesi

“Türkiye’de İnsan Hakları Reformlarının Uygulanmasına Destek Projesi” kapsamında, (493) rütbeli personele, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ışığında terörizmle mücadele, toplantı özgürlüğü yönetimi ve uygulamada görülen aksaklıkların çözümü gibi konularda eğitim verilmiş olup, (44) personel de çeşitli Avrupa ülkelerine çalışma ziyaretinde bulunmuştur.

1.4- Terörle Mücadele Şube Müdürlükleri Nezarethane ve İfade Alma Odalarına Makine ve Teçhizat Alımı Projesi

Yürürlükte bulunan mevzuat hükümlerine uygun olarak ve “işkenceye karşı sıfır hoşgörü”  politikası çerçevesinde; 

- Gözaltına alınan kişilerin intihar etmeleri veya kendilerine zarar vermelerinin önlenmesi,

- Çeşitli nedenlerle personeli zan altında bırakmak amacıyla ortaya atılmış olan insan hakları ihlal iddialarının ortadan kaldırılması,

- Münferit de olsa bazı teşkilat mensuplarımızın gözaltına alınan kişilerin haklarını ihlal etmelerinin önlenmesi,

Amacıyla 2007-2009 yıllarında 44 İl Emniyet Müdürlüğü TEM Şube Müdürlükleri nezarethane ve/veya ifade alma odalarına, ses ve görüntü kayıt sistemi kurulmuş olup, 2011 yılında da projeye devam edilmesi planlanmaktadır.

İnsan Hakları Alanında İşkence, Kötü Muamele ve Zor Kullanmada Sınırın Aşılmasının Engellenmesi Amacıyla Yürütülen Eğitim Faaliyetleri 

Emniyet Teşkilatı bünyesinde İnsan Hakları alanında çeşitli eğitimler verilmektedir. Polis Akademisi ve Polis Meslek Yüksekokullarında, Polis Meslek Etiği ve İnsan Hakları dersleri verilmektedir. Ayrıca her sene 1/5 personelin katılımının zorunlu olduğu temel hizmet içi eğitimlerde İnsan Hakları eğitimleri zorunlu olarak verilmektedir.   

Kanunlarda yapılan düzenlemelerden tüm personelin haberdar olabilmesi ve bilgiye daha çabuk ulaşılabilmesi için “Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği” ile “Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği” kitapçık haline getirilerek 80.000 adet basılmış ve 81 İl Emniyet Müdürlüğü’nün adli kolluk hizmetlerini ifa eden birimlerine, 2006 yılı içerisinde dağıtımı yapılmıştır. Ayrıca Kolluk Etik İlkeleri çalışması yapılmış ve uyum sürecinde bulunduğumuz AB’ye üye ülkelerin uygulamaları ve evrensel standartları dikkate alınarak bu ilkeler hazırlanmıştır. Burada amaç, insan haklarının en üst düzeyde korunması, kolluk mensuplarımızın bu evrensel değerleri içselleştirerek uygulamalarına yansıtmalarıdır.

 

Toplantı ve gösteri yürüyüşlerinde güvenlik güçlerince dağıtılan şahıslara uygulanacak etkisizleştirme yöntemleri konusunda Çevik Kuvvet birimlerinde görevli personelin tamamına Polis Çevik Kuvvet Yönetmeliği’nin 41’inci maddesi doğrultusunda Genel Müdürlüğümüzce her yıl hazırlanarak illere gönderilen Yerinden Hizmetiçi Eğitim Programı çerçevesinde İl Emniyet Müdürlüklerimizce konusunda uzman ve tecrübeli amir ve müdürlerce aralarında Toplumsal Olaylara Müdahale Esasları ve Polisin Zor Kullanma Yetkisi ve Orantılılık İlkesinin de yer aldığı 52 haftalık ders programı uygulanmaktadır. Bu eğitim kapsamında her yıl yaklaşık 17.000 Çevik Kuvvet personeli (tüm personel) eğitim almaktadır.