AGİT (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı)* bugün geniş bir alana yayılan ve aralarında Türkiye’nin de bulunduğu 56 ülkenin üye olduğu,  Doğu Avrupa bölgesindeki en büyük güvenlik örgütüdür. Bu bölgede örgütün öncelikli ilgi alanı önceden uyarı, çatışmaların önüne geçme, kriz yönetimi ve çatışma sonrası rehabilitasyon, danışma ve eğitim görevleri olarak belirlenmiştir. Bu bağlamda AGİT`in, silahların kontrol altına alınması, önleyici diplomasi, huzur ve güvenin tesis edilmesi için gerekli tedbirlerin alınması, insan hakları, seçim gözlemciliği, ekonomik ve çevresel güvenlik olmak üzere geniş bir faaliyet alanı mevcuttur. Bu alan coğrafi olarak sadece Avrupa ile sınırlı olmayıp, Kafkaslar, Orta Asya ve Kuzey Amerika’yı da kapsamakta; bu yönde AGİT, Akdeniz ve Asya ülkeleriyle de işbirliği içerisinde çalışmaktadır.

A) AGİT’in Oluşum Süreci

Sovyetler Birliği’nin 1950’li yıllardaki çabaları sonucu başlayan Avrupa Güvenlik İşbirliği Konferansı (AGİK) süreci, 1970’lerin başında Doğu ile Batı arasındaki ilişkilerde yumuşama başlayınca genel bir uzlaşıya döndü. Batı, Sovyetler Birliği’nin ve Varşova Paktı’nın, 2. Dünya Savaşı sonunda ortaya çıkan “sınırların tanınması” konusundaki isteğini kabul etmesi karşılığında, Varşova Paktı ülkelerdeki demokratikleşme ve insan hakları konularına müdahale etme ve yardımcı olma arzusunu Doğu Blok’una kabul ettirdi. Bu uzlaşıya, ekonomik işbirliği de üçüncü bir boyut olarak eklendi. 1973 yılında Helsinki’de başlayan uzun müzakereler süreci, 30 Temmuz-1 Ağustos 1975’te AGİK sürecinin ana belgesi olan Helsinki Nihai Senedi’nin imzalanmasıyla sonuçlandı. Arnavutluk dışında bütün Avrupa ülkeleri, Kanada ve ABD’nin imzaladığı Nihai Senet, “Sepet” diye adlandırılan üç ana bölüme ayrıldı. Bunlardan ilki, “güven artırıcı önlemler, güvenlik ve silahsızlanmanın bazı yönleri hakkında belge”, ikincisi, “ekonomi, bilim, teknoloji ve çevre alanları hakkında belge”, üçüncüsü ise, “insani ve öteki alanlarda işbirliği” şeklinde oluşturuldu. Birinci sepetteki karşılıklı ilişkilere yol gösterecek temel Helsinki ilkeleri de kısaca şu şekilde tanımlandı;

1.   Ülkelerin egemen eşitliği

2.   Kuvvet kullanma veya kuvvet tehdidinden kaçınma

3.   Sınırların dokunulmazlığı

4.   Ülkelerin toprak bütünlüğü

5.   Uyuşmazlıkların barışçı yöntemlerle çözümü

6.   Ülkelerin içişlerine karışmama

7.   İnsan haklarına saygı

8.   Temel hürriyetlere saygı (Düşünce, inanç ve din özgürlüğü)

9.   Halkların eşit hakları ve kendi kaderini tayin etme hakkı

10. Devletlerarası işbirliği ve işbirliğine verilen önem

11. Uluslararası hukuk çerçevesindeki mükellefiyetlerin, yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi. 

B) Paris Şartı

AGİK, 1990 Paris Şartı ile çok önemli bir aşamadan geçti. Sovyetler Birliği-Varşova Paktı’nın çökme sürecine girdiği ve Berlin Duvarı’nın yıkıldığı dönem AGİK sürecini derinden etkiledi. Paris Şartı, bu geçiş döneminde imzalandı ve yeni bir dönemin başlangıcını teşkil etti. O dönemdeki sloganıyla “Avrupa yeni bir çağa adım atıyor” gibi bir başlangıçla simgelendi. Paris Şartı, Avrupa Güvenlik İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT) kurumsallaşmaya başlamasının ilk hareket noktasını teşkil etti. Paris’te iki yılda bir zirve yapılması ve dışişleri bakanlarının yılda bir kez toplanmaları kararlaştırıldı. Ayrıca, bir üst düzey görevliler komitesi, sekretarya, çatışma önleme merkezi, serbest seçimler ofisi ve Paris’i izleyen 1991 yılında da AGİK Parlamenterler Asamblesi kuruldu. Türkiye’nin öncülüğünde yapılan girişimler sonucunda, 1992 yılında dağılan Sovyetler Birliği üyesi ülkeler, Kazakistan’dan Gürcistan’a kadar olan coğrafyada yer alan ülkelerin AGİK’e üye olmaları kabul edildi.

C) AGİT’e Geçiş

1992 yılında yapılan Helsinki Zirvesi, 1975 Helsinki ilkelerini teyit ederek kendi yapılanmasıyla ilgili AGİK’e değişim görevini verdi. Yeni bir diyalog, müzakere ve işbirliği forumu oluşturuldu. 1994 yılındaki zirve de Macaristan’ın Başkenti Budapeşte’de yapıldı. “Budapeşte Zirvesi” AGİT’in kurumsallaşmasında son aşamayı oluşturduğu gibi, zirvede bazı yeni kurumların da kurulması kararlaştırıldı. Zirvede, 1 Ocak 1995 tarihinden itibaren Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı’ndan, Avrupa Güvenlik işbirliği Teşkilatı’na geçilmesi kararı alındı. Davranış ilkeleri rehberi adı altında güvenliğin siyasi ve askeri yönlerine ilişkin bir belge de kabul edildi.

 D) Lizbon Zirvesi

1996 yılındaki zirve Portekiz’in başkenti Lizbon’da yapıldı. Buradaki zirvede Türkiye müteakip zirve için adaylığını koydu. 1998 yılında yapılması gereken zirve, Rusya Federasyonu ve ABD’nin AGİT içindeki yaklaşımlarının yol açtığı görüş ayrılıkları yüzünden 1999 yılına sarkmak zorunda kaldı. Yüzyılın son zirvesinin İstanbul’da yapılmasına Ermenistan ve Güney Kıbrıs Rum Kesimi’nin koyduğu muhalefet şerhi de Türkiye’nin yaptığı girişimler ve ABD’nin yoğun baskısı sonucunda aşıldı.

 E) İstanbul Zirvesi

Yüzyılın son büyük toplantısı olma özelliğine de sahip AGİT Zirvesi, 62 ülkenin devlet ve hükümet başkanlarının katılımıyla İstanbul’da düzenlendi. Zirvedeki en önemli tartışma konularından biri, Avrupa’da yaşanabilecek güvenlik sorunları karşısında AGİT’in görev çerçevesini çizen Avrupa Güvenlik Şartı’nda, uluslararası toplumun iç çatışmalara müdahale etmesini kolaylaştıran yaklaşımdı. Ancak Çeçenistan krizi nedeniyle, Rusya bu ilkeye şiddetle karşı çıktı ve sonuçta AGİT Çeçenistan harekatının gölgesinde sona erdi.